TË JETOJMË SË BASHKU



Skender Latifi, gazetar me rastin e emisionit në radio OK-ej më 25. 08. 2001 me tëmen “Të jetojmë së bashku”
Unë me këtë rast kisha cituar Volterin i cili tha “Po të mos kishte pasur Zot atëhreë ishte dashur që ta krijonim ne” Në këto hapsira ai është bashkëjetesa dhe duhet të mundihemi me gjithë fuqitë tona që ta përsosim.
PSE?
Njëra prej pyetejve kryesore në Serbi është se a do të jetohet në Serbi në mënyrë normale. Pra nuk shtorhet pyetja se a do të jetojmë bashkë sepse kjo është imperatiiv i cdo shoqërie multietnike por a do të kemi fuqi që pas këtyrë viteve të tëerrit dhe të indokrinimit ti kthehemi jetës normale ku nuk ka vend për ide të mëdha., projekte nacionale, numërim dhe kufizim.
Jugu i Serbisë në mënyrë ekstreme i pazhvilluar është shtëpi për shumë kombe, fe dhe bindje politike. Ajo e cila gëzon këtu është se edhe përpara por edhe tani pas konfliktit këtu marëdhëniet ndërnacionale nuk janë keqësuar deri në papërmisim. Mirëpo pa marrë parsysh madhësinë në numër secila bashkësi etnike jeton jetën e vetë ku ka shumë pakvend për njërz me ide dhe mendime tjera. Jeta e përbashkët këtu është e pashmangshme pa marrë parsysh se së paku të gjithë deklarohen për një jëtë të përbashkët. Kjo cështje sot nuk ka të bëj me numrin e bashkësive nacionale apo me ndonjii cështje parciale. Kur të zgjidhet cështja e barbartësisë së qytetarëve para ligjit, kur Serbia të bëhet shtet i drejtësisë përt të gjithë kur mbrojtja e drejatve të njeriut të shënddroohet në obligim moral edhe multietniciteti do të jetë realitet. Mu për ate edhe dialogu është i pashmangshëm dhe i vlen që sa më parë pa kurfarë kushtëzimesh të follohet dialogu. Vitet e luftës na dhanë një lkeksion se ky është solucioni më i rëndë. A do ta lejojmë që ajo të na përësëritet vetëm se nga ne varet.

PROLOG
1.
Ksenofobija e përhapur në Ballkan këto njëzet vitet e fundit sikur më në fund i mblidhte frutet e saj. Vetë koha do të na tregojë se kush e mbolli këtë urrejtje racore, fetare kush i solli këto lufta. Shpresa se dic më e mirë po vjen erdhi me tymin që doli nga ndërtesa e Kuvendit Federativ por ajo shpresë shpejt u shua. Dicka u dasht që të ndërrimert për tu ndalur ato luftëra e shkatrrime. Sikur të gjitha luftërat por edhe ky në jug të Serbisë tregoi aretë se ekstremizmi është i pakuptmimtë. Pa marrë parsysh se a i pëlqen dikujt apo jo vdo luftë përfundon me kompromis. Duke besuar thellë në qetësinë në jug të Serbisë disa njerëz të të gjitha nacionaliteteve këtu vendosën të kontaktojnë në mes vete por edhe të mundohen të ndërtojnë urë të përbashkët.
Me 5 tetor radioja jonë e vetëmja në këtë regjion në promovimin e frymës së re duke iu përmbajtur rregullës së informimit mos i bën ngjarjet por informo për ato. Mirëpo nuk e dinim nga me ja fillue. Nuk e njihnim askend dhe na nevojitej ndihmë. Të dy popujt por sa kishin dalur nga lufta së pari nga lufta e madhe e Kosovës e pastaj nga kjo e vogla në jug të Serbisë.
Hapat e parë në projektin “Të jetojmë së bashku” nuk kanë qenë të lehtë dhe të parrezikshëm. Në tërë vitin 2001 që nga kufiri me Maqedoninë e deri në Vranjë në autostradë ke mundur të shihësh vetëm vetura të poolicisë dhe xhipa të ndërkombëtareëve. Si qëllim që lufta kurrë këtu të mos ndodhë e menduma realizimin e projektit “Të jetojmë së bashku”.
2.
Pas rënies së pushtetit të Millosheviqit e tërë klima ishte që tani të veprohej. Cdo qytetar i vetëdijshëm sikur kuptonte se tani duhej të verpohej dic. Vranja si dhe tërë jugu i Serbisë sipas traditës historike kishte mbetur jashtë realitetit serb kishte mbetur rob i dëshirave dhe ideve të huaja. Deri në momentin kur Nebojsha Coviq kishte marrë punët në duart e veta këtu ishte humbur shumë kohë. Trupa Koordinuese qeveriatre kishte marrë mbi vete shumë përgjegjësi. Biserka Matiq – Spasojeviq qëndronte tani në Bujanoc ishte kjo njëra prej ministrave të informimit. Ajo kishte hapur press qendrën në Bujanoc me qëllimin që vendi i saj të mos e humb edhe një herë luftën mediale. Edhe në kohën ë lamjmeve më të këqia serebët e bllokuan rrugën nëdërkomëbëtare që e lidh këtë vend me Shkupin dhe erdhi vetë Vojisllav Koshtunica për ta qetësuar gjendjen. Dhe kështu tre të rinj erdhën tek ne për të bërë tribunën “ a munden serëbt të jetojnë me dinkend”
I dhamë cka u kërkua prej nesh por Shaip Kamberin kryetar i Këshillit për të Drejtat e Njeriut në Bujanoc atë mbrëmjë nuk mundëm ta sjellim në Vranjë. Por reporteri joinë nga Bujanoci Zhivota Matiq kishte incizuar deklaratën e Shaip Kamberit edhe atë e lëshuma gjatë tribunës në Galerinë e Muzeut Popullor. Por edhe në kët tribunë pati mjaft ide nacionaliste .
3.
Në ndërkohë luftimet vazhdoni radioja jonë infomrmonte nga terreni ndërsa në mediuemt shtetërore ata luftëtartë ishin ende “shiptari” dhe populli ende helmohej ,me përralla të cilat nuk do të realizohen kurrë. Në vetë redaksinë ishte vështirë ti mësonim njerzit që në vend terrosist të thonë ekstremist dhe në vend shiptari të thuhet Allbanci, në vend të tanët polcia dhe ushtria. Presonaliteti i cili ishte kryesori në projket ishte Zhivota Matiq. Ai ka bërë më së shumti preij gazetarëve atje. Më vbonë kur nuk mund të mbuloheshin ngjarjet atëherë e angazhuma edhe Vojkan Ristiqin dhe nëpër mes të tij erdhëm në kontakt me Skender Latifin i cili e plotësoi tërë fotografinë e ngjarjeve këtu duke raportuar për ngjarjet në skenën politike shqiptare. Këtu edhe shfrytëzuam rastin që ti incizojmë deklaratat e aktorëve kryesor të krizës.
4.
Askujt nuk i kujtohet në këtë moment se kush e dha idenë që të incizohet xhingli në dy gjuhë i cili u lëshua nga Vlladicni Hani e deri në Preshevë më 26 janar 2001 në valët e radio OK- ej. Dhe Kështu u lëshuan tetë xhingla në gjuhën shqipe dhe serbe me porosite antiluftë. Së pari u incizuan tre xhingla në shqip dhe serbisht me muzikën e filmit “Kosa” Qëllimisht shkonim me tema antiluftë sepse edhe ashtu i emitonim ato më shpesh. Por ato ditë kemi pasur shumë probleme “po a nuk po na vrasin fëmijët shiptarët” Por z. Vlladkoviq ishte i pakompromis – shkojmë më tutje. Lehtë i bënim porositë antiluftë në serbishte por problemi ishte përkthimi dhe leximi në shqip. Natyrisht që kërkuam ndihmë nga kolegët tanë shqiptar të cilët punojnë në mediume shqiptare. Ashtu e njoftuam Jeton Ismalin pronar i radios “TONI” nga Bujanoci. Njeri i ri energjik i shkolluar në Prishtinë punonte për radio “dojce ëelle” si dhe për gazetat prishtinase nga ku rajon. Por ai në atë kohë ende nuk kishte filluar të punonte me radion e tij ngase situat ishte shumë e rëndë.
Studioja e kësaj radioje ndodhejh në rrugën e Kosovës bashkë me redaksinë e gazetës “Jehona” ato ndodheshin në katin e tretë. Jeton pranoi të na ndihmojë por natyrsiht që xhinglat duheshin të shënoheshin me numra – kujton Sasha Stojkoviq.
Në terren bashkësia ndërkombëtare kishte hyrë thellë në zgjidhjen e krizës. Piter Fejt i cili bisedonte me te dy paleët ende ishte larg arritjes së rezulatateve, Coviq tani ishte cdo ditë në Bujanoc, gazetarët nga tërë bota ishin në Bujnaoc, në radion tonë kishim thirrje nga të dy nacionalitetet që mos të bëjmë hajgare me ato xhingla. A na ndëghjon kush – gjithnji pysnim ne.
5.
Shum ëkohë ishim më shpesh në Bujanoc se sa në shtëpi. Në Preshevë kthyem tek Behlul Nasufi njëri prej liderëve shqiptar drejtor i Pallatit të Kulturës në Preshevë. Në ndërkohë këtu kishte filluar punën radioja por me program në gjuhën shqipe. Redaktori përgjegjës i këas radioje Zeqiria Neziri njeri i qetë, njeri i matur me habi na shikon, në vend që të përgjigjet se a ka programnë gjuhën serbe këtu. Më vonë kuptuam se ku qëndron problemi – kuadrot, kuadrot, kuadrot…
Pra qëndronte puna tek edukimi e pastaj fillimi i punës. Këtë problem e kishin vërejtur edh të tjetërt dhe kështunnë Preshevë dhe Bujanoc u hap Shkolla e Gazetarisë Multietnike të cilën e hapi Mirosllav Filipoviq kundërshtari më i madh ndër gazetarët ndaj Sllobodan Millosheviqit. Dicka të tillë provuan edh danezët më vonë por me rezualtate të njejta. Projekti “Të jetojmë së bashku” kurrë nuk do të funksiononte sikur të mos ishin Zhivota Matiq, Radoman Iriq, Skender Latifi, Belgzim Kamberi, Vojkan Ristiq … Kuptohet se atat ishin profesional dhe kryenin punën pa anime, anonin nga e vërteta dhe saktësia dhe e dhanë kontributin e tyre.
Dhe në këto monete në lojë hyri Nebojsha Coviq.
6.
Mediumet duke bërë disa përjashtime nga Qeveria Serbe kërkonim ndihma dhe ajo iu ndihmonte. Opnioni ishte befasuar me donacione të mëdha të cilat iu jepenin meduimeve të cilat ende ishin nënë kontrilloin e PSS. Por erdhi koha kur dicka prej ndihmave që ishin dhënë duheshin edh të ktheheshin.
Në takimin e natës me Nebojsha Coviqin në press qendrën në Bujnaoc kur Coviqi u vonua për dy orë dhe ku ishin të gjithë redaktorët e mediave në jug të Serbisë kërkesa e Coviqit ishte e qartë duhet të shtypen dhe të emetohen spote në gjiuhën shqipe nëpër mes së cilave ushtria nënë kontrollin e Ninosllav Kërstiqit do të ktheht në sektoirin e fundit të ZTS.
Shumë shpesh Cpoviq përësëristë do të merreni para por kjo punë për intres të shtetit duhetv të kryhet me sukses. Paratë të cilat na u premtuan kurrë nuk i morëm edhe pse realizum projektin “Të jetojmë së bashku”. Ne mbetëm të vetmuar.
7.
Mirëpo me gjithatë disa para i kishim. Redaksia punontë pa ndalur, për cdo ditë përfitohej në kualitet mirëpo u rritën edhe harxhimet , më tutje kështu nuk shkohej. Pas ramjes së Millosheviqit redaksia kishte vetëm një komjuter. Për thyerjen e akullit për marrjen e ndihmave e kishte drejtori i atëhershëm i radiois sonë Nebojsha Ljubiq i cili iu kishte drejtuar ambasadave të huaja për ndihmë. Dhe patëm fat me amabasadën e Finalandës. Sekretari i parë i kësaj amabasade Juri Jarivaho na ndëgjoo e kuptoi problemin dhe na dh a ndihmë në 1000 ë cka do të thotë se pas një muaji kjo u realizua. Por ambasada Suedeze na derjtuan në Komitetetin e turë të Helsinkit(SHC) tek koordinatopri i mediave të kësaj organizate En Mari Bostrom (Ani Marie Bostrom) e cila edhe na ndihmoi. Së pari me edukim ehe atë në Media Qendër në Sarajevë. Për grupin e parë të pesë gazetarëve edhe kjo ishte e mirëseradhur pasi edhe atje kishte qenë luftë. Isha në Sarajevë në fund të dhjetorit 2000 dhe atëherë përputheshin festa e Bajaramit musliman dhe Krishtlindjes katolike. Kjo natë duhej të përjetohej fliste ateherë zëvendës redaktori i radiop OK –ej Sasha Stojkoviq. Ndoshta mu edhe atë natë u lind ideja për projektin “Të jetojmë së bashku”.
8.
Ato ditë të vështira i kujton më së miri Goran Vlladkoviq dhe tregon detajet e atmosferës së atëhershme “ më nënët shklurt në Beograd kam pasur takim me En Mari në Beograd. Nuk arrita të ankohem sepse ajo kishte mjaft informaciuone dhe tani vetëm se pyeste, sepse kishte ato infomarcione të cilat as unë nuk i kisha”. Ajo na premtoi ndihmë të shpejtë. Në ora njëmbëdhjetë dola na SHC. Duke u nisut për në Vranjë filloj të dyshoh në premtimet e En – Marisë sepse edhe më parë më kishin premtuar ndihmë të tjerët por kurrë nuk u realizuan.
Pas shumë vizitavenë radion tonë të En Marisë ajo më në fund u bind se ka punë me njerëz serioz ajo na dhuroi disa kompjuter dhe na dha një radiodhënës i cili kishte fuqi që programi jonë të ndëgjohet edhe në rrethinën e Gjilanit. Në ndërkohë mmë 15 janar 2001 për herët të parë emnetuam ditarin në ora 14 e 20 minuta.
Sa i përket projektit “Të jetojmë së bashku” EN mari na drejtoi tek organizta amerikane Medija Development loan found qendra e së ciulës ndodhej në Pragë e cila së shpejti do të krijohet në një partrner strategjik për ne.
9.
Por para operacionalizimit të partneritetit radioja jonë u dasht të alarmojë opnionin në Serbi për punën e saj. Kështu redaksinë tonë e vizitoi një delegacion nga radio B92 të cilën e përbënin Dushan Mashiq dhe Tomisllav Damjanoviq. Krejt kjo ndodhi papritmas. Shumë shpejt kuptuam për hulumtimin e radio B92 “Strategjik marketing” i cili ishte të bëntë me dëgjueshmërinë ë radiovë në Serbi, por njëherit ky hulumtim u përputh me atë të radios sonë “Feniks mediat”. Pra radio OK-ej me rreth 35% të ndëgjuesve pastaj disa vende të zbrazta e pastaj tjetri me radhë. Edhe ne vetë nuk ishim të vetëdijshëm për këtë rezultat.
Së shpejti na vizituan Sava Tariq dhe Robert Kllajn prej MDLF së pari ishin në redaksinë tonë e pastaj shkuam në “Haremlluk”. Shpejt u morëm vesh mes veti. Tani mundeshim të fillojmë me projektin edhe në mënyrë oficile.
10.
Por ndihmën më lehtë ishte ta merrenim se sa ta realizojmë. Tani kishte ardhur parnvera dhe pasi ishte vendosur paqja këtu mediat kishin pushuar me interesimin për ngjarjet e këtueshme. Kështu edhe projekti u shty për më vonë. Nga Praga nuk kishte kurrfarë lajmi ndërsa ndihmat që ishin premtuar nuk ishin realizuar. Për fat të keq Goran Vlladkoviq kishte vetëm një datë për verime 20 qershor. Pas tre ditësh që ai shkoi në radio mbrrinë fakset dhe e emailet nga Praga. Projekti u aprovua dhe duhej të nënshkruhej kontrata. Natyrisht që e gjithë puna duhet të startojë nga një korriku. Të gjitha punët në dorë i merr sekretaresha e radios dhe me faks e dërgon kontratën në Greqi të cilën e nënshkruan Vlladkoviq.
Por të gjithë gëzohemi më në fund puna filloi.
11.
Për momentin koha ishte kundër nesh. Problemi krysor ishte shpica e emisionit “Të jetojmë së bashku”. Versionin e parë e kishte punuar ushëheqësi i emisionit Saha Stojkoviq dhe shefi i teknikës Marjan Stoshiq por askush nuk ishte i kënaqyr me këtë. Vlladkoviq kishte shtypur në pllakatë në katër ngjura emrin e projektit dhe organiztaës MDLF edhe kjo nuk ishte e paraparë në buxhet. Ai dhe aktori i njohur vranjas Dragan Marjanoviq tërë natën bëjnë shpica për emsionin në radio. Emisioni më në fund mund të fillonte pasi të gjitha pregatitejet ishin të kryera. Ato ditë të gjithë ndihmonin dhe atmosfera ishte e shkëlqyeshme.
Më së shumti kohë merrnin segemente të emisionit “Të jetojmë së bashku”. Ato pesëmbëdhjetë minutat cdo ditë duhej pasuaruar me përmbajtje tjetër e jo të përsëritën informata të emisionit paraparak. Përvec Stojkoviqit i cili i udhëhiqte emisionet e të shtunës ndëgjohej zëri edhe i udhëheqësve tjerë prandaj mund të thuhet se projekti “Të jetojmë së bashku “ është realizuar në mënyrë kolektive. Për shkak të materialit të shumtë, informacionet për emisionet dhe trbinuat në kët libër janë paraqitur të ndara për shkak se mund të jetnë më të lehta për përdorim.


EMISIONET
1.
Më në fund pas përgatitjeve paraprake incizimin e spoteve, paralajmrimeve dhe xhinglave, emsioni ka mundur të fillojë. Në hapsirën e radios ishte kallaballëk i madh si zakonisht. Mirëpo Sllavomir Kostiq, gazetar i pavarur në atë kohë përfaqësues i Bashkësisë së Sindikatave të Qytetit e cila quhej “Pvarësia” ka arritur në kohë. Marëveshja me të ishte bërë shumë më heret mirëpo mu Sllavomiri ishte zgjedhur për emisionin e parë që ta kemi një pasqyrë sq më të saktë të të historisë së konfrontimit të të dy popujëve. Duke marrë parsysh shkollimin e tij dhe qëndrimet e tij politike z.Kostiq u vu i pari si zgjidhje logjike për emisionin e parë. Si orator i mirë ai mori rreth dyzet minuta të emisonit dhe bashkëbiseduesi nuk iu nevojit fare. Akulli u thy . Këtu do ta skoqisim një pjesë të asaj të cilën z.Sllavomir Kostiq e tha në emisionin e parë të serijalit “Të jetojmë së bashku”
SLLAVOMIR KOSTIQ –
Dokumenti i parë i shkruar për fërkimin mes serbëve dhe shqiptarëve në këtë rajon daton nga shekulli XVI, dhe këta janë defterët turk më të dhënt për tatimin e popullatës krishtere. Për këtë ka shkruar ehe historiani shqiptar Skënder Rizaj i cili ka studiuar në mënyrë të hollësishme periudhën e kadillukut. Popullata shqiptare në mënyrë intenzive vendoset këtu nga filimi i shekulit XVIII. Popullata serbe në dy raste shpërngulet nga Kosova në vitin 1690 nën uhdëheqejen e Arsenije Cernojeviqit e pastaj prej periudhave 1737 deri më 1739 nën udhëheqjen e Arsenije Jovanoviqit – Sakabnetës. Kjo rrymë miguese nuk ka përfshirë Jugun e Serbisë nga se popullta serbe ka jetuar në një frymë mjaft toleramnte dhe kështu ka ndodhur që një pjesë e asaj populate është nisur për në viset e Moravës Jugore. Prej kur serbët janë shpëngulur nga Kosova një rrymë e popullatës shqiptare është shpqërngulur nga viset e Mirditës duke kaluar nëpër Bjeshkët e Nemuna , Pashtrikut dhe kjo rrymë ka arritur deri në Vranjë ku kanë jetuar edhe në shekullin e XIX dhe ashtu shqiptarët kanë jetuar edhe në Grykën e Gërdelicës këtë e tregojnë edhe dokumentet hitorike.Me clirimin e këtyre viseve nga turqit në vitin 1878 bashkë me populltaëb turke nga këto vise u shpërngulën edhe shqiptarët. Të kujtojmë se në këtë kohë kufiri ishte në Ristoc. Kur flas për këto periudha të rëndësishme për marëdhëniët serbo shqiptare nuk duhet harruar edhe një invazion të ushtrisë serbe në Luftën e Parë Ballaknike kur forcat ushtarake nën komandën e gjeneralit Bozho Jankoviq kanë depërtuar në dy drejtime për në Shqipëri dhe m,ë këtë rast ka psur 3000 vitkima të panevojshme. Ky operacion është kritikuar edhe nga vetë serbët por edhe nga ushtarakët serb.
Në vitin 1912 në Vlorë, Ismail Qemali shpall pavarësiën e Shqipërisë por përkrahje kyce në atë kohë ishte e austro hungarëzëve.
Kur nukë do të harrohet golgota shqiptarte por edhe Konferenca e Bujanit por edh deri në këtë kohë nuk ka psur konflikte etnike në mes të serbëve dhe shqiptarëve. Deri më tani një fakt është heshtur e ky është nënëshkrimi i marveshjes në mes Jugosllavisë dhe Shqipërisë në vitin 1947 për mbrotken e përbashkët në vitin 1947 dhe kjo ishte hap nga krijimi i federtaës ballkanike kur edhe është menduar që Shqipëria të jetë republikë e shtatë e federatëës jugosllave. Dhe ky nënshkrim nga shtypi botëror është pritur në thikë si p.sh. Jugosllavia gëlltiti Shqipërinë etj. Unë mendoj se Rezoluta e Informbyrosë ka qenë reagimi kundër Titos që ai të mos jetë mbret i Ballkanit.
Kur shtrohet pyetja lidhgur me ngjarjet në Jug të Serbisë dhe zgjidhja të ndodh kështu sic ndodhi kanë ndikuar dy faktorë ai i pari është ndrrimi i pushtetit në Beograd ku në vend të pushtetit të Sllobodan Millosheviqit u vvendos pushteti i ri i cili është i vendosur që të bashkëpunojë më bashskëainë ndërkombëtare dhe i dyti është sjellja e popultaës shqiptare e cila fillon të bëhet anakrone ndaj rrjedhave në Europë. Unë kam besim të thellë se bashkëjetesa këtu është e mundur . para se gjithash unë jam siptizues i shoqërisë multietnike në të cilën ne edhe më parë kemi jetuar. Duhet ripërsëritur të gjitha lidhjet ekonomike e kulturore të cilat këto vitet e fundit kanë qenë të shkëputura. Të drejtat qytetare të shqiptarëve në kët rajon duhet të pranohen por shqiptarët duhet të pranojnë ligjet shtetërorë sikur të gjithë qytetarët tjerë të Serbisë.
2.
Pas emisionit të prë dhe mysafirit serb ishte e domosdoshme që mysafiri i ardhgshëm të ishte shqiptar. Pas marëveshjes që liderët poltik shqiptar do ti lëmë për më vonë dhe kështu lista e bashkëbiseduesve ishte mjaft e shkurtë por ne shkonim me hapa të sigurtë. Dhe menjhërë redaksinë e Radio “Toni”. Natyrshit që z. Ismaili nuk e refuzoi ftesën për bisedë por ishte i hapur ashtu sic iu ka hije profesionistëve.
Qysh të shtunën shkuam deri në Bujanoc ku arritëm në redaksinë e Radio “Toni”. Natyrshit që z. Ismaili nuk e refuzoi ftesën për bisedë por ishte i hapur ashtu sic iu ka hije profesionistëve.
JETON ISMAILI, para se gjithash tha -
Radioja ka filluar me punë nga 5 qershori 2001 dhe tani janë kushtet të cilat na pendojnë që të punojmë vecanërisht të atyre temave të cilat kanë të bëjnë me temat e bashkëjetesës dhe të multietnicitetit. Kjo njëheriot është qëllimi i jonë kryesor që në këtë regjin pas të gjithja ngjarjeve njerzit të fillojnë të mendojnë ndryshe dhe ta shohin bashkëjetesën me njerzit tjerë të cilët jetojnë këtu. Pas nënëshkrimit të Marëveshjes për demilitarizim të UCPMB-së dhe kthimit të forcave jugosllave në Zonën Tokësore të Sigurisë situata është normalizuar dukshëm por ditëve të fundit prap ka psur incidente e kjo ndohi në fshatin Muhoc kur jetën humbën dy polic por megjithatë tensionet në mes popullatës lokale janë të vogla në krahasim me kohet e përëparëshme.
Sa i përket emërtimit të AKSH-së organizatat e reja ekstremiste unë e di që kjo së pari është paraqirtur në servisin e redaksisë Dojce Ëelle e pasatj në agjensinë Frans Press por deri më tani kjo është e panjohur dhe askush nuk di cka do të thot kjo pasi në këto redaksi vetëm se ka arritur faksi. Ish pjestarët e UCPMB-së e kanë hudhur poshtë lidhjen me këtë organizatë dhe kanë deklaruar se asgjë nuk dinë për këtë gjë. Edhe shtete tjera kanë pasur konflikte mëe përmasa të mëdha por kanë arritur që ti tejhkalojnë situatat e vështira këtu ka pasur konflikt të intenziteteit të ulët dhe unë mëndojë se më shpejtë do të tejkalkohen pengesat dhe të arroijmë deri tek një jetë e përbashkët dhe më të mirë.
3
Pas Jeton Ismailit në emisinon e ardhshëm të shtunën jan emetuar incizimet e tribunës së parë të mbajtur në Vranjë dhe kjo është zgjatur edhe në disa emisione të ardhshme nga se diskutimet ishin mjaft intresante por kjo ndikoi që emsionet të rezervuara për mysafir u ndërprenë përnjëherë . Por edhe këtu e gjetëm zgjidhjen nga se ftuam z. Suzana Popoviq kryetaren e organizatës ABC të qendrës për paqe siguri dhe tolerancë ajo na ka ndihmuar me kontaktet tona me organizatat tjera . Z.Popviq është njëra prej udhëheqësve kryesor kunder regjimit të Millosheviqit por pas ramjes së këtij regjimi z. Popoviq është tërhequr nga politika dhe tani punon në sektorin e tretë. Biseda është dashur yë incizohet nga se z. Popviq ishte shtatëzënë dhe ditët e lindjes po afroheshin.
SUZANA POPOVIQ -
Mendoj që problemi kryesor në këtë regjion është pazhvillueshmëria. Unë mednoj se sikur të kishte ardhur deri tek prosperiteti ekonomik i klëtyre visve atëherë shumë gjar do të ishin zgjidhur ndryshe. Njerzit do të kishin me cka të merren dhe do të ishin të luimutur me jetesën e tyre dhe natyrisht se ata nuk do të kishin pasur kohë që të merren me atë se kush cfarë ngjyre ka apo kush cka është. Personalisht kur nuk ka pasur probleme me komunikimin pa marrë parsysh a ishin në pyetje romët, bullgarët, shqiptarët, serbët por nuk do të thotë se pse unë nuk kam pasur probleme ato nuk ekzistojnë. Duhet ta poptencoj se problmete që janë këtu ekzistojnë edhe në tërë botën mirëpo këtu janë më të ekspozuara. As Amerika demokratike e as Europa nuk janë kyrsuer nga konflikte të tilla racore,fetare nacinale etj.
Shikoni cka po ndodh në Irlandë në Amerikë por ata kanë gjetur mënyrën se si ti kontrollojnë konfliktet, por atat nuk janë të lindur të tillë por janë edukuar në frymën e tolerancës.
Unë nuk pres që këtu probleëmet të zgjidhen shpejt si p.sh. të foromohen 5-6 organizata joqeveriatre të mbahen disa seminare dhe të zgjidheh të gjitha problemet. Ky proces i konfliktit ka zgjatur mjaft dhe une mu për këtë mendoj se në mos për aq kohë atëherë bile për një të tretën e kohës do të zgjasë edhe noramalizimi i gjendjes. Natyrsiht që ndërkohë do të hiqen edhe paragjykimet për njëri tjetërin. A ju ujtohet se më së shumti në botë i kemi urrejtur sllovenët, kroatët, muslimanët dhe tani kohët e fundit kemi urrejtur më së shumti shqiptarët. A ju kujtohet viti 1992 kur askush nuk i përmendëte shqipatrët dhe ata për ne nuk ishin problem dhe në atë kohë luftonim që mos të blenim prodhime nga Sllovenia dhe kjo ishte nebuloze. Por në atë kohë na servoheshin edh gjëra të tilla dhe mu për atë ne mendonim sic dëshironte dikush. Por duke marë parasysh periudhat e mëparshme gjendja është më e mirë, shoh se në rrugë njerzit ecin shlirshëm, shoqërohen dhe kjo për fillim është mjaft. Incidente ka pak e më pak dhe unë e shoh se këtu mund të jetohet bashkarisht por nuk dihet lejuar ekstremistëve në asnjërën anë që idetë e tyre të sgërbejnë si pikënisje e ndonji konflikti.
4.
Për Ibrahim Osmanin, profesor i letërsisë nga Presheva kemi ndëgjuar rastëisht nga shokët dhe menjëherë e kemi ftuar të marrë pjesë në këtë projekt. Profesor osmani në atë të shtune ka dalur nga spitali në Vranjë vetëm për të qenë musafir i Radio OK-ejit. Ai është njëri prej romëve të rrallë në Jug të Serbisë i cili në mënyrë konkrete ka ndërmarrë dicka për të përmisuar kushtete e jetesës së kësaj popullate së pari me krijimin e organizatës jo qeveritare “Narajan” e ciloa është multietnike por edh me akcione tjera sic është hapja e qendrës parashkollore për fëmijët rom. Biseda ka rrjedhur slirshem pasi profesor Osmani si të gjithë të tjerët në moshën e tij ka dëshirë të jetë i sinqertë dhe i hapur. Nuk e kemi ndërprerë sepse cdo gazetar serioz ka dëshirë që më tepër të dëgjojë se sa të pyes.
IBRAHIM OSMANI -
Romët si popull qysh moti është ndodhiur në mes dy zjarreve, edhe tek ne ka mbretëruar frikë e madhe nga se atë e bartim nga India prej nga rrjhedhim nga se edhe atje ishim kasta e fundit e shoqërisë indiane. Ne edhe në shek 21 ende nuk e kemi ghuhën amtare në shkollë. Dhe kështu me kohë do të vijë deri te humbja e identitetit nëse nuk ndërmirret dicka rreth gjihës dhe kulturës sonë.. Tihomir Gjorgjeviq shume mire e ka sqaruar asimilimin e romëve-gjorgocëve kur ka shkruar për jetën e popiujve në Serbi qysh në kohën e sundimit të Aleksandar Obrenoviqit. Sot mund të iu përballojmë të gjitha tendencave për asimilim. Besoj që shpejt në rrethin e Pcinjës do të vijë deri te forimi i shumë orgqnizatave joqeveritare rome ku edhe ne në mënyrë të pavarur do ti paraqesim dhe do ti zgjedhim problemet tona. Ekziston e dhe Lidhja Rome e cila është formuar në virtin 1969 por eedhe në këtë lidhje shumë pak është punuar kundër asimilimit të romëve. Por neë ne romët bashkohemi dhe punbojmë më tepër do të fitojmë të drejtat tomna por do të kërkojmë që në pushtetin lokal ta kemi edhe përfaqësuesin tonë.
Ju ndoshta e dini se ne nuk e kemi të pranuar statusin e pakicës nacionale por vetëm si grup etnik dhe kështu grupi etnik nuk ka kurrëfarë të drejte në krahasim me pakicën nacionale. Por soot logaritet se në rrethin e Pcinjës jetojnë 50 000 romë e në tërë Serbinë më tepër se 800 000 mijë rom. Ne kemi kërkuar që Coviqi të në pranojë në bisedë dhe ne ta njohtojmë me problëmet tona por edhe me kërkesat tona. Ndoshta Coviqi mund të na ofrojë ndonji ndihmë . Mirëpo ai nuk ka pasur kohë për ne. Mendoj se romëve duhet të ju shtrihet dora miqësore dhe të iui ndihmohet atyre që ti gëzojnë të drejata e tyre sikur të gjithë popujt e tjerë të këtij vendi.
5.
Press-qendra në Bujanoc ka luajtuar një rol të madh në gazetariunë lokale shumë gazetarëve dhe “gazetarëve” i u ka shtruara rastin shumë prëj tyre në këtë konflikt kanë fituar mirë, kanë bërë emër, karierë dhe para. Dikujt luftë, dikujt vëlla thot populli. Por kja pasur edhe qasje objektive të cilat nuk kanë mundur të kalojnë pa u vërejtur. Puina dh vetëm puna, objektiviteti i ka rrethuar disa njerëz të cilët janë munduar dh të cilët vazhdojnë që e vërteta të përcillet në mbarë botën. E vërteta. A ekziston e vërteta në konfliktin në këtë regjion sipas skemës “të gjithë kundër të gjithëve” Në këtë pyetje palodhur përgjigjet gazetari i pavarur nga Vranja Radoman Iriq fitues i cmimit “Stasha Marinkoviq” i ditores “Danas” për vitin 2001. Parashikimi i tij sikur ka bërë kthesë në projektin “Të jëtojmë së bashku” sepse ai ka thënë atë të cilën askush në qytete nuk ka psur dëshirë ta ndëgjojë e lere më ta thot dikush. Por argumentet ishin të fuqishme dhe nëpër shumë kuloare por edhe më gjërë shumëkujt i u hapën sytë dhe mendimi i tyre filloi të qaset në mënyrë tjetëe
RADOMAN IRIQ –
Situata nuk është e shkëlqyeshme edhe shqipatrët janë të ndarë dhe ekziston rryma radikale dhe liberale – orinetimi qytetar. Zgjedhja e krizës është thjeshtë – zgjedhjet lokale. Shqipatërt askush nuk do ti pyes se a dëshirojnë regjistrim të popullatës apo jo, këtu është bashkësia ndërkombëtare. Bota demokratike dëshiron ta dijë sakty sa jemi në numër në këtë hapsirë. Në Bujanoc nëse shqiptarë janë 61% atëherë aty do të konstituohet kuvendi i ri dhe atëherë shumë shqipatr duhet të emërohen nëpër organizata por edhe në vende tjera udhëheqëse.
Forimi i UCKL –së kjo nuk është shpifje dhe a qëndron Shefqet Musliu prapa apo jo kjo është cështje tjetër. UCKL-ja e ka biltenin e saj ka simpatizuesit e saj etj.
Me carmatosjen e UCPMB-së ishte në pyetje ushtria që numronte rreth 6000 anëtarë dhe në zonën në të cilën kanë vepruar ata jetonin rreth 21 000 banorë askush nuk guxon të thotë se puna ka mbaruar. Ka mbetur një numër i madh i ekstremistëve, ka mbetur një numër i madh i atyre të cilët mendojnë ndryshe. Mirëpo unë mendoj se tani është më lëhtë pasi bashkësia ndërkombëtare është këtu dhe ata kanë kuptuar se cka është intresi shqipatr këtu. Shqiptarët i besojnë shumë policisë multietnike pse edhe ne të mos i besojmë kësaj policie pasi kjo njëherit paraqet shkallën e parë drejt paqes.
6.
Deri sa pushteti serb hamendej rreth marrjes pjesë së serbëve në Kosovë në regjistrimin e popullësisë atje edh në Rrethin e Pcinjës kishte mosmarëveshje rreh kësaj cështje. Radio OK-ej shumë emisione i kishte kushtuar regjistrimit të popullësisë në Kosovë dhe aspak nuk na habiti ftesa e Angjella Bajramoviqit përfaqësueses së OSBE – së për jug të Serbisë kur edhe u morëm vesh që ajo të prezantoj në një emision tonin në radio. Ajo në një serbishte relative ka sqaruar përparësitë e regjistrimit të popullësisë dhe ftoi populltaën ë shpërngulur që para vendimit të qeverisë ti përgjigjet ftesës për regjistrim.
ANGJELLA BAJRAMOVIQ –
Njerzit janbë mjaft të pa informuar dhe nuk kanë sqarime se sa është i rëndësishëm regjistrimi i popullësisë. Njerzit kanë frikë se dikudh do ti regjistrojë ata dhe me dhunë do ti deportojë në Kosoëv. Të dy qverirttë si ajo republikane por edhe federative kanë qartësuar se nuk do të ketë kthim të dhunshëm të serbëve atje dhe as që bashkësia ndërkombëytare do të lejojë një gjë të tillë. Pse është e rëndësishme që njerzit të regjistrohen ? Së pari ata që regjistrohen mund të marin pjesë në zgjedhjet e nënëtorit, pastaj duhet të konstatohet nurmi i njerëzvë të shpërngulur nga Kosova si dhe të serbëve të zhvendosur nga Kosova dhe që me këtë numër të punohet më tutje. Regjistrohuni dhe i leni opcionet e hapura që pastaj të votoni dhe të vërtetohet numri i të gjithë serbëve nga Kosova dhe ta bëni me dije se mbetemi këtu, kthehemi, nuk jipemi!
7.
Me Skender Latifin erdhëm në kontakt nëpërmjet kolegut të tij Vojkan Ristiq. Por ai shpejt u tregua si profesionalist i madh dhe raptorimet e tij kanë tërhequr vëmenjen jo vetëm të regjnioni por edhe në mbarë vendin. Ditën kur radio OK – ej ka meetuar deklaratën e njërit prej ushtarëve të cilët kishin rënë në duart e UCPMB-së të ciulën Latifi e kishte incizuar dhe ne e plasuam kjo ditë nuk do të harrohet kurrë. Telefonat në redaksinë tonë nuk pushonin prej Panceve, Piroti, Zajecari dhe ne e ndanim këtë raport pa pagesë.
I bindur në qëndrimiet e tij kundër cdo diskriminimi me orinetim europian Latifi është njeri i rrallë jo vetëm ndër shqiptarët.
SKENDER LATIFI –
E vetmja mosmarëveshje u krijua rreth asaj vizitës që ua bëmë bashkë me kolegun tim ushtarëve të zënë rob. Unë i viztova pas tre javësgh që ishin në duartt e UCPMB –së. Kjo mosmarëveshje u krijua pasi e lëshuam raportin ku njëri prej ushatrëve Sasha Bullatoviq kishte dhënë deklaratë. Tani duhet të them se përgjegjësit e UCPMB-së më lejuan që ushtarëve tu a lë një numër të përditëshmes beogradase “Danas” dhe pasi jam kythyer në press – qensër kam lëshuar raportin së pari radio OK – ej .
Populli shqiptar dhe serb duhet të kuptojnë se gjithmoneë do të mbeten afër njëri tjetrit dhe për këtë duhet të provojnë të jetojnë në harmoni e jo në hasmëri.
8.
Gjërat filluan ngadalë të vinnë në vend të vetë me më pak shkrepje armësh dhge më lehtë merrej frymë. Njërin prej esmisioneve tona ia kushtuam hapjes së internet kafesë në Bujanoc e cila u hap me ndihmën e Ambasadës së Britanisë së Madhe dhe organizatës “Rezistenca”.
Në hapjen e intrenet kafes prezantoi sekretari i parë i kësajk ambasade në Beograd z. Sara Prajs, Rasim Lajiq ministër për pakica etnike në qeverinë federale, Millovan Coguriq sekretar në ministrinë e mbrojtjes federale dhe antar i Trupës Koordinative në Bujanoc si dhe antarët e të gjitha nacionalitetev të “Rezistencës”. Atmosfgera ishte e këndëshme dhe të gjithë të pranishmit folëen për radion tonë ngase aty i kishim tre raporues. Ne këtu do ta parqesim fjalën e z. Prajs e cila flet për përvojat e saja britaneze në raste identike si këtu.
SARA PRAJS –
Për fat të keq ne në Britani të Madhe kemi pasur përvoja të hidhura në Iralndën Veriore kur dy bashkësi uyk mund të jetojnë bashkë dhe ne e dimë se sa është rëndë për të zgjedhur sitauat të tilla. Neve na vjen mirë që kemi mundur të finansojmë një projekt të këtillë dhe ky është njëherit një hap i guximshëm i komunës por edhe i qeverisë por njëherit edhe i shaiptarëve, serbëve dhe romëve të cilët kanë zgjedhur një jetë të qetë dhe të cilët dëshirojnë të jetojnë bashkë.
9.
Në muajin gusht pak par shkuarjes së Riza Halimit në Amerikë ku do të qëndrojë tre javë u formua Këshilli Koordinues i përfaqësuesve politik shqiptar të Luginës së Preshevës. Këtë këshill e eërbëjnë këshilltarët komunal të komunvë Preshevë, bujnoc dhe Medvegjë si edhe kryetarët e BL të cilët janë shqiptar. Radio OK-ej është marrë me këtë temë gjithnji në pritje të mbledhjes së këtij këshilli në nëntor dhe për këtë kemi bisedur me Milllovan Coguriqin, Rasim Lajiqin dhe Nebojsha Coviqin për këtë temë.
MILLOVAN COGURIC-
Këshilli koordinues shqiptar nuk ekziston askund në një variant legale apo kjo është një organizatë ilegale e cila sipas mendimit itm e ka për qëllim që të krijojë situatë jostabile në Jug të Serbisë. Më mirë do të ishte sikur do ta përparonim jetën tonë këtu se sa të krijojmë këshilla të reja si dhe organizata të reja ilegale për të krijuar probleme më të mëdha se sa që janë.
RASIM LAJIQ-
Unë mendoj se në Jug të Serbisë kemi korrur rezultate të rëndësishme në drejtim të stabilizimit dhe të normalizimit të gjendjes këtu. Me këtë nuk dua të them se i kemi zgjidhur të gjitja problemet por që problemet e ardhëshme do ti zgjedhim në mënyrë demokratike në një proces politik. Secili poitez i ngutshëm dhe i pamatur mund të na tërheq në një anë të keqe dhe të pengoj procesin e stabilizimit. Nëse Këshilli Koordinues i shqipatrëve do të jet kulm i organizimit të shqipytarëve këtu, nëse aty arrihet një koncenzus ndërshqiptar atëherë kushtimisht mund të themi se kjo është një gjë e cila nuk do të paraqesë implikime politike. Nëse kjo është një tentim për forimin e institucionevbe paralele atëherë kjo mund të jetë një element destabilizimi i cili do të ndikojë si humbje politike në tensionet etnike në regjion.
NEBOJSHA COVIQ -
Sa i përket Këshillit Koordinues të të zgjedhurve shqipatr kjo është mirë që ata të krijojnë koalicione në mes partive poltike unë nuk lëjoj një gjë të ndryshme. E dini se ajo cka është problem më i madh në këtë regjion i cili pengon demokratizimin dhe procesin integrues në kuadër të institucioneve europiane kjo është terrorizimi kjo po ndodh në Kosovë, kjo ka ndodhur në Jug të Serbisë, kjo ka ndodhur në Maqedoni d.m.th. kjo është terrorizmi shqiptar kështu duhet ta emërtoj si problem më të madh në procesin e demokratizimit. Për fat unë mendoj se shumica e shqiptarëve është kundër por këte e kam vërtetuar në kontaktet e mia me liderët e tyre.
Por në fund të emisionit është dashur që përkundër optimizimit të politikanëve të konstatojmë se kjo ishte “javë e ditëve të këqia” jo vetëm për këtë regjiuon por edhe më gjërë.
Gjenerali amerikan i KFOR-it Vilijam Dejvid në një intervistë të gjatë për “Koha ditore” ka tëhrequr vërejtjen se në Luginë të Preshevës pranvera mund të jetë e nxehtë.
10.
Në press qendrën e Bujanocit janë ndrruar shumë potparoll. Dhe të gjithë sikur kanë defiluar nëpër studion tonë. Ka pasur edhe situata të pakëndshme kur kemi pasur musafir të ftuar e ata vetëm për shkaqe të cilat i aknë ditur vetë nuk janë paraqitur. Më së vështiri kemi arritur tek liderët shqiptar dhe tek përfaqësuesit të Trupës Koordinuese qeveritare.
Miqa Markoviq është njëri prëj njerëzve më të rëndësishmë të kësaj trupe në terrën. Ai iu përgjegj ftesës sonë dhe na pranoi në zyren e tij në katin e parë të ndërtesë së KK të Bujanocit. Njeri i qetë kurrësesi nuk e lente përshtypjen e njeriut i cili në moment mund të vendosë për jetën dhe vdekjen. Markoviq fliste qetë por i fortë i bindur në qëndrimet e tij.
MIQA MARKOVIQ -
Në fillim ishte shumë vështirë por me kalimin e kohës cdo gjë po shkon më mirë. Unë mendoj se është krijuar një nivel i mirëbesimit në mes të shqiptarëve dh serbëve dhe se situata e sigurisë është relativisht e kenaqëshme si dhe është arritur sa do pak prosperitet ekonomik në këtë regjion. Në Preshevë, Bujanov dhe Medvegjë janë inevstuar 900 milion dinarë por palnet dhe projektet garantojnë se këtu do të ivestohet edhe më shumë. Mund të konstatojmë se një numër i amdh i hqiptarëve dëshiron të jetojë këtu dhe ti kthehet jetës normale. Por për fat të keq ka edhe shqipatrë të tiullë të cilët dëshirojnë të silen në mënyrë të pashembullt në këtë regjion. Shteti tani më e ka të qartë se shqipatrëve iu ofronintegrim të ploteë në të gjitha sferat e jetës dhe të shoqërisë. Duhet të punohet në mbajtjen e sigurisë, në zhvillimin ekonomik të krijohen kushgte që serbët të mos largohen nga ky rajon. Si serbët po ashtu edhe shqiptarët duhet të kuptojnë se duhet të jetojnë së bashku dhe .
11.
Zhivota Matiq është doajen i press qendrës në Bujanoc, por edhe i gazetaris së pavarur në jug të Serbisë. Me vitë ka luftuarv vetë kundër të gjithëve dhe në mesin e të gjitha eleitave ka pasur shumë armiq e njëri ndër ta është Rangjell Veljkoviq edhe pse sot ai nuk ka kurrfarë pushteti ende e padit Matiqin. Por Zhivota ka reejting të lartë tek ata të cilët e kanë përcjellur krizën e jugut. Ai ka udhëhequr “kryengritjen” ndaj RTS –sit për shaka të fëvorizimit të këtij televizioni kët në press qendër. Flitet se këtë Coviqi kurrë nuk ia ka falur. Ai për radion tonë ka raportuat gjatë krizës nga ora në orë duke raportuar nga dhjetë herë në ditë. Në emisionin tonë ka ardhur jo me vullnet me arsyen pse edhe ashtu është mjaft prezent në programet tona informative.
ZHIVOTA MATIQ -
Ministria federale e mbrojtjes ka dhënë disa shpërblim gazetarëve të cilët kanë raprtuar nga jugu i Serbisë . Ndrësa Zhivota thot; më në fund e vërteta u plasua ne oponion duke marrë parasysh të gjitha vitet paraprake kur raportimi bëhej me direktivë ashtu sic dikush dëshironte të ndëgjonte dhe të kanalizonte rapotimin. Kësaj here nuk pati pengesa prandaj gazetarët raprotuan pa cenzurë . Ka psur situata komike, të humroit të zi sic ishte rasti i vizitës së Llucanit të amabasadorit amerikan Vilijam Mongomeri shkonte barkas për tu ruajtur nga plumbi i snajperit.
Mendoj se të jetohet bashkë është e pamundur pas ngjarjeve që ndodhën këtu Por megjithatë jam optimist në pikpamje të jetës së përbashkët pran njëri tjetrit por me një shkallë të lartë të tolerancës me mirëkuptim të dallimeve që ekzistojnë si p.sh. sic është Bujanoci sepse ky është qytet serb dhe aty ka më shumë serb se sa në Preshevë. Hapi i parë për formimin e shoqërisë multietnike është policia e përbashkët dhe në bazë të projketve të këtilla do të vërtetohet se mund të jetohet njëri pranë tjetrit.
12.
Ljubisha Toshiq ishte një zbulim i rastit i yni mirëpo më vonë ky njohtim ishte për ne nje zbulim me vlerë. Ai është kryetar i Oraganizatës joqevriatre “qendra për zhvillimin e Preshevës” ai kishte intersim për tribunat tona dhe mori pjesë aktive në disa tribuna ai nandihmoi shumë rreth organizimit të tribunës në pjesën e Preshevës të banuar me serbë. Shpërngulja e serbëve lokal nga Presheva kishte marrë ppërmasa alarmante ndërsa bashkëbisedues i cili e njihte këtë problem ishte vështirë të gjendej bashkëbisedues për këtë temë. Dhe kështu një të premtë në vjeshtë biseduam gjatë dhe shlirshëm dhe kjo bisedë ishte shumë e mirëseardhur.
LJUBISHA TOSHIQ -
Situata në Preshevë është shumë më e mirë se sa në periudhën e konfliktit por edhe jo aq e kënaqëshme. Pas ndërprerejes së konfliktit të armatosur nuk ka ardhur deri te relizimi i premtimeve të mëdha për përmisimin e jetesës së qytetarëve preshevar. I punësuar është co i 15 qytetar dhe kështu n ë këtë situatë ka ardhur deri të shpërngulja e qytetarëve dhe në këto dyzet vitet e fundit nga Presheva janë shpërngulur rreth 12 000 serb. Shqipatërt kryesisht kanë shkuar në botën e jashtme dhe tani ka rreth 6000 shqiptarë të cilët janë të punësuar në Europën Perëndimore. Moszhvillimi ekonomik në komunë në mënyrë direkte ka ndikuar në shpërnguljen e popullësisë dhe ky fenomen vazhdon ende. Situata në fshatrat ku jetojnë serbët është dëshpruese nga se banorët e atyre fshatrave nukkanë kushtet elemnatre për jetseë . Tani mund të ndëgjohen fjalët se ata njerëz po e shesin intresin nacional për para të majme dhe sikur këta njerëz nuk po mundohen që të pengojnë shpernguljet sikur që dikur bënte PSS e kjo bëhet me fjalë në vend se t ju ndimhohet në mënyrë konkrete këtyre njerëzve. Ata tani i besojnë idesë së sitjes prandaj mendojnë që kështu edhe shpëtojnë. Detyrat parësorë të orgabiozatës sonë bashkë me organizatat tjetra është të krijojmë një orinetim qytetar dhe të bisëdojmë me shqiptarët si dh me romët. Bashkëjetesa në mes shqiptarëve dhe serbëve shikuar nga spekti historik ka qenë e mirë këtu kurë nuk ka psur probleme por sipas të dhënave në njëzet vitet e fundit nuk ka pasur asnjë eksces në baza nacionale. D.m. th. Me shqiptarët gjithmonë kemi bashkëpunuar dhe kemi ndarë të mirën dhe të keqen. Dhe tani në këtyë siatuatë kur është bërë ndarja në baza nacionale serbët si pakicë ndihen të rrezikuar Ndërs a tani qëndrimi i shtetit ndaj problemeve këtu do të jetë shumë me rëndëi por neve sepse shqiptarët në numër të vogël si pakicë në Serbi dhe nëse atyre iu plotësohen të gjitha ato që u janë prem,tuar kjo do të thotë për neve serbëve këtu që jemi pakicë do të thotë që në nivelin lokla të kemi të drejta proporcionale. Mirëpo duke u bazuar në situatën momentale Presheva ka gjasa të mbetet qytet etnikisht i pastër ku do të jëtojnë vetëm shqiptarët.
13.
Njëri preuj njerëzve kyc të skenës së Serbisë Jugorë pa dyshim është edhe kryetari i KK të Bujanocit Stojanca Arsiq. Ai do të mbetet në kujteë si jjri i cili rrëzoi pushtetin e PSS edhe pse si antar i partisë “motër” të JUL-it. Asnjë forcë në atë kohë duke përfshirë edhe zyrtarët e lartë republiian të SPS –it në atë kohë nuk mund ta lëkundin pushtetin këtu dhe para se gjithash komunsitin e përbetuar zotëruin e Bujanocit Rangjell Veljkoviq. Dhe kur të “kuqët” humbnin në tërë Serbinë Arsiqi fitonte në Bujanoc, por ai gjeën gjuhë të përbashkët me regjimin e ri edh ate në mënyrë shumë stabile. I konsideruar si “i ndesrhëm” ai iu vu si autoritet në mesin e bashkëqytetarëve. Në emisionet “Të jetojmë së bashku” ka marrë pjesë disa herë bilke edhe duke u kycyr drejtpërderjt ku ka qëndruar tre muaj bashkë me liderët shqiptar. Ne kemi zgjedhur disa pjes të faljës së tij kur ai hudhi poshtë mundësinë që kuvendet komunale të mos shpërndahen para 24 prillit dhe zgjdehdjet nuk uind të mbahen më 16 qershor por më vonë gjë që kjo edhe ndodhi në realitet.
STOJANCA ARSIQ -
Shumë energji po harxhohet në mesin e shqipatrëve dhe serbëve për të ditur kush se sa janë ndërsa janë harruar romët. Të gjikthë e harrojnmë kohën dhe situatën e cila na ka zënë mu në momentin e tranzicionit. Në këtë derjtim me vend janë kërkesat e Qeverisë Serbe që të shihet se cilat subjeket janë në gjendje të japin kontributin e vetë n ëkëtë siatuatë të rëndë. Më pasdtaj të shihet se cka bën dhe cka nuk bënm këtu në kufi dhe të mos derdhen parat e panevojshme.Në të gjitja këto segmente unë qëndroj parap serbëve të Bujanocit por nuk mund të pranojë dicka që në serbi askujt si takon dhe të cilën bota nukm m und ta kuptoj dhe kjo ësht e epakuptueshme nga se do ta humbim të drejtën të kërkojmë edhe atë që na takon. Nëse Jugu i Serbisë iu shërben botës si modek për zgjidhjen e krizave atëhreë duhet kurptuar që edhe bashkësia ndërkombëtare duhet ta zgjidh krizën deri në fund. Këtë unë e kuptoj në këtë mënuyrë nën një zhvillimi ekopnomik nën dy funksionimi i policvisë multietnike dhe nën tre procesi politik ku do ti u mundëspohet të gjithëve të kycen në strukturat shtetërorë. Unë mendoj se serbët në Bujanoc nbuk po i frikësohen ardhmërisë por po i frikësohen vetë vetes. Bashkësia serbe në Bujanoc duhet të vijë në mend dhe të jetë bashkë në cdo moment. Duhet që të lihen me nj anë të gjitha mosmarëveshjet dhe në zgjedhjet e ardhëshme të dilet në zgjedhje në një listë të përbashkët sic u bë në Kosovë. Edhe shqiptarët nuk duhet të bëhen merak nga se ata do ti fitojnë të drejtat por jo privelegjet kjo kutpohet se ata do të fitojnë më shumë përgjegjësi për zhvillimin ekonomikm në këtëo vose por edhe për cështjen e sigurisë sepse është lehtë të krtikohen gjëart prej anëve. Kjo situatë status quo iu përgjigjet disa strutkturave. Liderëve poltik shqiptar por edhe disa liderëve serb. Kur të përfundojë numrimi i të gjithëve sa janë shqiptar, sa serb sa rom atëherë nuk do të ketë harxhim të energjisë pa lidhje por do të orientohemi të kryejmë të gjitha projektet për të cilat jemi marrë vesh. Ne cka jemi në ballë të pushtetit lokla tani kemi më tepër punë se më parë nga se duhet evituar edhe të gjitha cështjet të cilat kanë ndodhur në këtë ahstët muajt e fundit së pari mëndoj se kjo do të arrihet me pounë ekipore nga se ljo i përngjet ndeshjeve ku vetëm një lojtar të lëdnohet ekipi nuk është komplet. Në këtë momnet të gjithë duhet të ndihmojnë vetëadminstrimin lokal. Dikush duhet të kontrollojë punë e njeriut të parë prandaj unë mendoj se kjo iu takon elitave poltike e shihni se dikujt nuk i pëlqen stabilizimi i vendit por qëndrimi i bashkësisë ndërkombëtare është i qartë si për shqiptarët ashtu edhe për serbët “në këtë vend nuk do të tolerohet dhuna”.
Besoj se shqiptarët dhe serbët do të vijnë në mend dhe do të gjejnë njerëz që gëzojnë autoritet në të dy palët dhe se unë do ti shkoj pas ati njeriui i cili do të prij në proceset politike. Do të jem në gjendje të iu ndihmoj nëse nga unë kërkohet ndihmë.
Ne tjetër alternativë nuk kemi fati na ka lidhur të jetojmë së bashku në këto hapsira dashtëm apo nuk dasjhtëm. Dhe nëse nuk dëshirojmë të jetojmë në dashguri prap cdo gjë do ta gjejë vendin e vët në intresin e përbashkët por edh në tolerancë dhe në mirëkuptim. Cdo opcion tjetër është fatale për të tri bashkësitë etnike.
14.
Kush mund ta dijë se cka kemi pritur nga takimi i parë me Shaip Kamberin lsuftëtrarin më të njohur shqiptar për emancipimin nacional të shqiptarëve dhe për realizimin e të drejtave të njeriut në Jug të Serbisë. Pas shumë telefonatave zyrja e tij në një banesë private në Bujanoc na u duk shumë e thjeshtë ndërsa ai si jjeri i zakonshëm në krahasim me atë cka flitej më parë. Në vizitë tek Kamberi në selinë e Këshillit për të Drejtat e Njeriut ishim një të enjte mu atë ditë kur u shpërndanë tri Kuvendet Komunbale të komunave të Jugut të Serbisë ndërsa nikoqiri jonë para dreke nuk kishte lidhje për kët ngjarje. Vetë fakti tregon se në cfarë drejtimi do të zhvillohen ngjarjet kur vetë shqipatrët të detyruar të pranojnë këtë shtet si të vetin. Por z. kamberi si një zotëri i vërtetë u përgjegj në të gjitha puetjet edhe pse disa prej tyre ishin direkkte dhe të dhuimbshme. Në të gjiktha përgjegjet ai kishte qëndrim profesional. Edhe atëherë kur i ckyqëm mikrofonët rrodhën disa fjalë neë motivet e mundshme që një natë përpara kishin vënë në qendër të qytetit eksploziv plastik të fuqisë së madhe “Kjo është pytje e motivit, kur moitivi harxhohet atëherë nuk do të ketë as bomba” tha kamberi. Në pjesë e dytë të bisedës z. Kamberi foli për rezulatet e mundshme të zgjedhjeve, duke i llogaritur ato sic thoshte ai “krejt formale”
SHAIP KAMBERI -
Ne shpesh ankohemi në mungesë të procesit të integrimit të shqiptarëve dhe atëherë na akuzojnë se jemi destruktiv. Kjo është krejtësisht e papranueshme sepse gjithnji kemi qenë të vetëdijshëm se bashkupunimi është i domosdoshëm. Ne vitin e kaluar gjatë gjithë kohës kemi kërkuar nga shteti mbajtejn e zgjedhjeve lokale , por zdhejet nuk janë qëllimi ynë por vetëm hap për menjanimin e diskriminimit në vetëadministrimin lokal. Shtyerja e mbajtjes së zgjedhjeve lokale është argumenatuar se më parë duhjet të bëhët regjistrimi i popullësisë, që të dihet se sa kush është. Ndërsa tani një muaj para mbajtes së regjistrimit trupa koordinuese dhe organet tjera të republikës së Serbisë kërëkojnë formim të njësive të reja zgjedhore. Para rezultateve të regjistrimit! Ne kemi qenë të disponuar që ti presim rezulatet e regjistrimit që mos ti japim rast dikujt që më vonë të thot se njëra anë ka fituar më shumë dhe se dikush i ka ndhmuar dikujt më tepër. Nëse jemi të gatshëm të punojmë në të mirë të paqes, integrimit në të mirë të stabilizmit jemi të gatyshëm të punojmë edhe me të dhën të mëhershme vetëm për të bërë hapin e parë që të normalizohet gjendja në strukturat loklae dhe në vetëadmisitimin lokal.
Mendoj se zgjedhjet e ardhshme lokale do të kenë rëndësui të vecantë sepse kjo paraqet një kthesë sepse do të ndërrohët e gjithë ajo cka është punuar më parë. Do të jenë prezent shumë mbikqyrës, do të caktohen njësitë zgjedhore kur të afrohen qëndrimet atëherë zgjedhjet do të paraqesin një akt formal.
Unë mendoj se është e mundur jeta e përbashkët por më parë duhet të siulklet një mënyrë e jetesës kur njerzit do të respektojnë njëri tjetrin, që secili ta ndiej veten të sigurtë dhe secili ti ketë të drejtat e garantuara të cilat i takojnë me ligjet e parapara. Por edhe ju i ekni ndëgjuar disa delarime të serbëve lokal këtu se serbët do të jenë të shtypur nëse publikisht vihet këtu flamuri nacional i shqiptarëve. Mënyra e tillë e mendimit dhe e veprimit duhet të ndrrohet, ne dëshirojmë të hyjmë në Europë por duhet që patjetër ti repekrojmë standardet europiane. Unë mendoj se ekzistojnë ende njerëzit të cilët i dëshirojnë paratë e ndërkombëtarëve por nuk jan në gjendje ti respektojnë standardet e tyre. Kjo duhet të ndërpritet unë besoj thelle se forcat e shëndosha demokratike do të fitojnë dhe këtu në këtë regjion do të mbisundojë paqja. Sa i përket palës shqiptare ne kemi pasur vullnet të bashkëpunojmë me pushtetin dhe në periudha më të vështira dhe kjo e ka bërë të qartë orinetimin tonë të politikanëve por edhe të subjëktëv politike se me mjete demokratike dëshirojnë ta zgjedhin të gjithë krizën me kusht që të repektohen edhe standardet të cilat vlejnë.

TRIBUNAT
1
Duke parë se tani po hyjmë në problematikën e lënëdës dhe se e kemi thyer murin e fortë i cili është ndërtuar me vite u nevojit që cdo pjesëmarrësi të tribunës të sqarojmë postulatet bazë të projektit. Kështu kishte pamjen ai dokument të cilin e dërguam në pesëdhjët adresa.
Natryrisht që prezenca e mediave në ngjarje të këtila ishtee e domosdoshme jo vetëm nga pikëpamja e promovimit të këtij projekti nga ana e Radio OK-ej por edhe nga vetë nevoja e thyerjes së bllokadës inforamtive e vecanërisht në sferën e marëdhënieve ndërnacionale. Lufta e fundit sa po kishte përfunduar dhe ende kishte urrejtje të madhe ndaj të gjithë pjestarëve të cilët nuk ishin serb. Vetëm leximi i emrave të pjesmarrësve për ne paraqiste një thyerje të madhe. Së pari ua kemi derjtuar thirrjet mediumeve shtetërorë. Kështu e ka pasur pamjen thirrja të cilën ua kemi derjtuar redaksive.
Pregatitjet gati kishin marrë fund kur dikujt iu kujtua se për këtë duhet lajmruar edhe policinë. E dërguam atje sekretareshën mirëpo ajo u kthy pa mbaruar punë. Që tubimi të mabeht është dashur më së paku që ai të parqitet në polici së paku para 48 orëve të cilat në më tiutje nuk i skihim në disponim por ne këtë i a bëmë të ditur njërit prej shefave të policisë në Vranjë i cili kërkoi listën e pjesmarrësve “Mirë nuk do të ketë problem tha ai kur e ppa listën . As për bne pyetëm ndërsa fituam një shikim i cili fliste më tepër se fjalët.
2
Më në fundlistën e pjesëmmarësve e përpiluam pa nadonji qëllim dhe të paradhitur.
Suncica Stojanoviq - psikologe, Grupi 484, OJQ, Vranjë
Suzana popoviq - Qendra për paqe, siguri dhe tolerancë OJQ nga Vranja
Suzana Antiq Ristiq - Këshilli për të drejtat e njeriut, OJQ nga Vranja
Nora Ahmetaj - UNDP zyrja në Vranjë
Radosllav Moisilloviq - Partneriteti për ndrrime demokratike – parneriteti për Vranjë – OJQ nga Vranja
Angjella Bajramoviq - shegfe e ekipës mobile të OEBS-it për Jug të Serbisë
Izabella Kesiq - Ministria federale për pakica etnike
Dobrosllav Neshiq - Këshilli për Të Drejtat e Njeriut, OJQ nga Leskoci
Xhemaledin Hasani - Bashkësia Islame nga Presheva
Fatime Aliu - Shoqatq e gruas, OJQ nga Presheva
Neitan Koeshall - CHF, OJQ amerikane zyrja në Vranjë
Miroljub Stojciq - kryetar i nKK Vranjë
Stojanca Arsiq - kryetar i KK të Bujanocit
Sllobodan Draskoviq - kryetar i KK të Medevegjës
Divna Stankoviq - Qendra e grave, OJQ Leskoc
Bratislav Stamenkoviq - Qendra edukative OJQ Leskoc
Ibrahim Osmani - profesor, qendra multietnike “Narajan” OJQ Preshevë
Ahmet Arifi - sekretar gjeneral i shoqatës së romëve në Serbi, Bujanoc
Zeqiria Neziri - redaktor përgjegjës i radio Preshevës
Skender Latifi - gazetar i pavarur nga Preshevas
Jeton Islamili - pronar i radio Toni nga Bujanoci
Demir Demiroviq - këshilltar i KK të Vranjës nga Vranjska Banja
Ratko Slisitareviq - kryetar i I lidhjes së romëve për arsimim
Dragan Petroviq - përgjegjësi i G17 për Vranjë
Vojkan Ristiq - gazetar i pavarur nga Vranja
Miodrag Milkoviq - zëdhëns i PRESS qendrës në Bujanoc
Zhivota Matiq - gazetar i pavarur nga Bujanoca
Nebojsha Ljubiq - FOPORD, OJQ Vranjë
Dalibor Tvërdishiq - Unionit të studentëve të Univezitetit të Prishtinës
Marko Stevanoviq - lidhja e nxënesëve të shkollave të mesme në Vranjë
Radoman Iriq - gazetar i pavarur nga Vranja
Zoran Ristiq - byroja për punësim në Vranjë
Sllavomir Kostiq - përgjegjës regjional i BSP Pamvarsia për Qarkun e Pcinjës
Snezhana Stankoviq - YUKOM, zyrja për Vranjë dhe Bujanoc
Goran Vladkoviq - redaktor përgjegjës i Radio OK-ej
Saha Satojkoviq - zëvendës redaktor i Radio OK-ej
Goran Vlladkoviq pronar i radio OK-ej i kutjon ato ditë të gushtit nga një kënd i vecantë “ pasi kam dashur qaë kjo të duket në nivel botëror i kam dhën Maksit shefit të teknikës urdhërin të bëjë kutitë për përkthim simultativ. E kam thirrë disa ditë përpara nga disa herë në ditë “shef nos ki dert cdo gjë është nën kontroll” Në ora 17 pas dite Maksi ngjiti du kutija miniature. E vërej se për dicka do të arris dhe e urdhëroj që të heq dorë nga kjo dhe të fillojë të montojë zërimin. Por problemet këtu nuk përfundojnë vonohen mikrofonët, Maksi dhe Ivani rregullojnë miksetat, kabllot dhe mikrofonët ndërsa unë cmendem! Nuk kisha ngrënë tërë ditën prandaj marrim hamburgerë për të gjitha që ndoshen në sallë por unë nuk munda të ha prap.
Një ortë para fillimit të tribunës më kap panika cka nëse nuk më vjen askush! Në ora 19 vetëm rreëfim tjetër. Në ora 19 e 20 plotësisht i kënaqur – kamerat, korrespondenturat, gazetarët… Filloj me fjalën hyrëse. Në fund pas tre ditëve ndihem i lirë për mua tribuna u kry. Ku mbeti hamburgeri që ma soll.ën pak më parë?
3.
Tribunën pra e hapëm me fjalën hyrëse dhe pas fillimit me drojë sikur filloi rrebeshi i fajlimeve dhe në befasi të të gjithëve për katër orq rresht u diskutua. Mundi me siguri në atë ditë nxehtë dhe në atë mbrëmjë të freskët ka detyrarur njerzit që pas një heshtje të gjatë të flasin në atë tryezë të rrumbullakët dhe ashtu edhe koncentrimi i ka mbajtur të gjithë. Pjesëmarrësit i ka impresionuar më së shumti që pqr herë të parë rreth një tavoline ishin tubuar kaq njerëz të ndryshëm. Nuk duhet harruar se OJQ në jug të Serbisë sa kanë filluar të lindin ndërsa gazetaria e pavarur këtu është privelegj për disa njerëz si dhe mbeturinat e sistemit të rrëzuar ende janë stabile. Të gjithë kryetarët e komunave në jug të Serbisë përvec Preshevës i takonin koalicionit PSS-JUL. Ishte intersant të përcillen diskutimet e njërzve të cilët dikur ishin në luftë në mes veti por e gjithë kjo ka kaluar pa incidente në mes vete. Këtu kemi vecuar disa diskutime te cilat i dhanë ngjyrë asaj mbrëmje në Vranjë dhe ku kjo po ndodhte për herë të parë. Duke marrë parsysh se në jug të Serbisë dialogu ndëretnik ishte ndërprerë dh se deri në këto ditë dialogu as që është ringjallur në nivel lokal OK-ej radio ka inicuar që këto tribuna me shpresë do të ndikojnë në fillimin e dialogut. Duke llogaritur se dialogu në mes shtetit dhe bashkësive etnike nuk është i mjaftueshëm por edh jo i plotë menduma se është momenti i qëlluar që të fllasinnjerzit e thjeshtë të organizatave joqeveriatre, prej mediumeve si dhe të të gjitha segmenteve të shoqërisë.
4.
GORAN VLADKOVIQ, redaktor përgjegjës dhe probar i OK-ej radios në flajën hyrëse e sqaroi tërë projektin “Të jetojmë së bashku”.
Të gjithë këtë e bëjmë për të vetmin qëllim e kjo është mundësia për gjetjen e një mundësie të përbashkët për të gjitha bashkësitë etnike të gjjnë një qëllim të përbashkët. Të gjitha mundimet tona janë të kthyera në këtë drejtim që ti krijojmë kushtet e jetës më të mira për jetë më të mirë të fëmijëve tanë dhe nipave tanë. Me hapa të vegjël sikur që janë këta tanët që tani po i bëjmë dhe me një ounë të përherëshmë e të palodhshme besoj që do ta arrisim këtë qëllim. Pas tij folën të gjithë por këtu po i paraqesim disa diksutime.
DIVNA STANKOVIQ, Rrjeta e femrave, OJQ nga Leskoci -
Par dy ditësh jemimkthyer nga tubimi ndërkombëtar i grave. Në kët tubim ishin dhe grupete femrave nga Maqedonia të cilat desheën që ti paraqesin problemtet e femrave në Maqedoni dhe të kërlkojnë ndihmë nga të gjitha femrave. Por unë mendoj nga gjithë kjo se ato dolën të dëshpruara sepse ato ishin të njëanshme dhe unë mendoj se ato morën një leskion për bashkëjetesë dhe zgjidhja e vetme është bashkëjetesa. Këtu nuk ka dilema ne kemi jetryuar bashkë për deri sa disa politikanëve iu ra ndërmend që neve tyë gjithëve na urrejnë që ne jemi më të mëncurit që ne jemi më të mirët….Dhe mur për këtë përjetuam atë që përjetuam. Dhe maqedonaset i panë problemet dhe fajtorët vetëm në anën tjetër dhe në asnji moment nuk mundën të njihën më problemet e të tjerëve në regjion. Unë këtu nuka dua që askujt ti nadj këshilla por duhet që të jemi vetëkritik, real, objektiv dhe gjithnji duhet par anën tjetër dhe duhet lënë hapsirë që të ndrrojmë mendimet.
ZHIVOTA MATIQ, gazetar i pavarur nga Bujanoca -
Në dialog duhet të thuhet ajo cka mendojmë sinqerisht e jo të themi vetëm deklarativisht apo me demagogji. E pamë nëntë muaj më parë se cka ndodhi dhe kemi menduar se nuk do të mundemi të jetojmë bashkë. Alternativa janë armët. Në Bujanoc ndodhin incidente të vogla të cilët ndoshta mund të ndikojnë që të shpëjtojmë dhe para të arrisim një shoqëri multietnike,
SKENDER LATIFI, gazetar i pavarur nga Presheva -
Sa po e shoh unë këtu është prezent vetëm kryetari i KK të Bujanocit. Më vjen keq që unë këtu i njoh vetëm gazetarët me të cilët kam punuar kohët e fundit. Unë mednoj që dikutimet do të rridhnin ndryshe sikur këtu të ishin perzebnt të gjithë liderët lokal. Prandaj e shtroj pyetjen se a ka këtu elita të cilat ia lejojnë vetes lusket duke mos marrë parasysh se ende ketu nuk ka paqe të plotë.. Ne kemi kërkuar që ndërkombëtarët të vijnë këtu për të na ndihmuar sepse nukjemi treguar kreativ në zgjedhjen e problemeve.
ZEQIRIA NEZIRI, redaktor përgjegjës i radio Preshevës -
Duhet bashkarisht të bisëdohet dhe aty ku ka dialog edhe tensionet janë më të vogla. A duhet të jetojmë bashkë apo jemi të detyurar të jetojmë bnashkë. Këtë pyteje nuk duhet shruar fare nga se njerzit kanë jetuar me shekuj bashkë prandaj edhe ne do të jetojmë por duhet të krijohen parakushtet për një jetë të përbashkët. Kjo është një lloj pasurie e këtij regjioni. Getozimi në këtë vennd do të jetë fatalë për tyë gjithë neve. Kur them se shqiptarët nuk kanë pasur probleme me bashkëqytetarët por kanë pasur probleme me pushtetin në të gjitha poret e jetës mendoj se nuk them dicka të pasaktë. Mu për këtë shqiptarët totalisht kanë humbur besimin në oragnet pushtetit. Ne shqiptarët kemi pritur më shumë nga qeveriatarët e rinj por është hapur vetëm radiostacioni si dhe marëveshjë për formimin e policisë multietnike nuk shoh ndonji gjë të re. Kur është fjala për policinë mutletnike ne kemi shumë ankesa. Pushteti lokal nuk është konsultuar fare në të gjitha ato porbleme në përzgjedhjen e kandidatëve, trajnimin etj. Në grupin e parë prej 26 kandidatëve është vetëm një pjestar i ish- UCPMB-së. Ata njerëz duhet të integrohen dhe duhet të gjenden rrugë të reja për integrimin e tyre.
SLLOBODAN DRASSHKOVIQ, kryetar i KK të Medvegjës -
Duhet që të jetojmë së bashku- duhet, mendoj se jemi të lindur këtu në kët vend e kemi pasurinë këtu por edhe rrënjët i këmi këtu. Të gjithë ata që mendojnë se pasurinë e kanë diku në vend tjetër mendojnë ndryshe dhe dëshirojnë që të na përcajnë dhe kjo do të krijojë ekstermizëm nga të dy anët. Moskomunikimi në mes veti në këtë regjon është një problem i madh. Kur them moskomunikim mendoj në atë se kur po takohemi në këto tubime e shtirjmë dorën njëri tjetrin por kur po ndodhemi në ndoji vrnd tjetër atëherë po frikësohemi se cka do të thotë populli për këtë. Duhet që t ia shtriejmë dorën njëri tjetrit dhe ti ndihmojmë njëri tjetrit. Nuk duhet të ndahemi në bazë të ngjyrës, të gjuhës të cilën e flasim fesë të cilës i takojmë sepse edhe më parë kemi bashkëjetuar. Është e vërtetë se ku regjion është i pazhvilluar ekonomikisht këtë e dimë të gjithë ne pasi jetojmë këtu edhe e dimë se si jetojmë në këto kushte. E dimë se ana ekonomike është më e rëndësishmja , kur jemi ekonomikisht të fuqishëm ne nuk do të merremi me disa tema por do të dimë se si do ta zhvillojmë regjionin, sita përparojmë shtëpinë tonë, komunën dhe rrethin ku jetojmë.
DALIBOR TVËRDISHIQ, kryetar i Unionit të Studentëve të Fakultetit Filologjik në Univerzitetij e Prishtinës -
Mua më intreson se sa reale dhe e mundëshme është kthimi i studentëve në Univerzitetin e Prishtinës? Dua ta potencoj se ka pasur tendenca për vënien e kontakteve me Univrzitetinm e atjeshëm, me sa e di unë ai është nën UNMIK-un i cili mban emrin i Prishtinës por dua trë sqaroj se edh njerzit e nacionaliteit joshqiptar të cilët kanë punur aty kur ne kemi qenë studentë nuk na kanë dashur të na ndihmojnë në bartjen e dokumantacionit dh të librave. A është e mundur pasi që këtu në këtë tribunë marrin pjesë edhe disa shqiptar pra a është e mundur që në Univerzitetin e Prishtinës të studiojnë edhe studentët të nacionaliteti joshqiptar kët pyetje ua shtroj edhe përfaqësuesve prezent të OSBE-së?
ANGJELLA BAJRAMOVIQ, shefe e ekipës mobile të OSBE-së për jug të Serbisë -
Mua më vjen keq që nuk m undem të përgjigjem në këtë pyetje sespee kjo është nën përgjegjësi të UNMIK-ut. Unë jam përgjegjës këtu për regjistrimin e personave të zhvendosur.
AMET ARIFI, sekretar gjeneral i Shoqatës së romëve në Serbi -
Ne në Bujanoc kemi kërkuar që të na pranojë në bisedë Nebojsha Coviqi lidhur me cështjen e romëve këtu. Si duket të gjithë kanë probleme përpos romëve. Për fat të keq romët kanë më së tepërmi probleme por ato paraqirten shumë pak. Në Bujanoc jetojnë rreth 10 % romë. Kjo populatë është e vendosur në qendër të qytetit dhe ata e përbëjnë një të tretën e popullësisë në qytet. Problmemet e pazgjidhura në një pjesë të populatës nuk do të thotë se ata nuk kanë negitivitetet e tyre ai komb apo ajo pakicë nacionale. Pas ivestimeve duhet të ndihmohet shkollimi si dhe pavrasimi i jetesës. Unë pajtohem me atë se ka kestrmizëm në një anë apo në tjetërn por te romët ekstremizëm nuk ka unë flas për Bujnaoc asnjherë nukmka psur ekscese në mes të romëve dhe shqiptarëve apo serbëve. Duke ndihmuar këtë popullatë ju do ti ndihmoni edhe rrethit ku jetoni por edhe shtetit ku edhe jeton ku popull.
RATKO SELSTAREVIQ, këshilltar në KK të Vranjës anëtar i PSS -
Unë nuk pejtohem me disa që thonë se romët firojnë vetëm atëherë kur janë zgjedhjet. Mund të them se ne të gjitha i akemi arritur PSS tanmi që janë bërë ndrrimet kjo nukmka lidhje. Kemi ndërtuar shtëpi dykatëshe këtë na i ka mundësuar partija.
DOBROSLLAV NESHIQ, Këshilli për të Drejtat e Njeriut në Leskoc -
Alternativa për të jetuar bashkë nuk ekziston, ajo me siguri është lufta. Dua të nënvizoj se OJQ e kryejnë punën e shtetit. Nuk është e jona që ne të pajtojmë dikend aty janë gjyqet, ligjet por ata nuk kanë mirëkuprim. Këto janë mbeturina të ish sitemit komunist. Për mua janë të rëndësishëm këta hapa të vegjël që të vijmë deri te një mirëkuptim dhe më në fund të jetojmë bashkë.
SUZANA POPOVIQ, kryetare e ABC e qendrës për paqe, siguri dhe tolerancë OJQ nga Vranja -
Ky është një potez fantastik i radio OK-ej unë besoj se takime të këtilla do të ketë më shpesh dhe të tregojmë mirëkuptim për njëri tjetrin këtu askush nuk ka fuqi që ti zgjej problemet e dikujt, unë ndëgjova më parë se ne Preshevë paska probleme dhe ekziston shansi që të ketë incidente. Nuk ndodh asgjë e re as në Vranjë, Leskoc apo Beograd asgjë n ëktë plan. Dhe tani paramendoni kur cdo kush në vendin e vetë merr ti zgjedh problemet në mënyrë radikale. Sa më shumë tribuna të këtilla, sa më shumë meiume eleketronike të cilat mbulojnë hapsira ku jetojnë njerzit dhe do të hapim studio ku do të ndëgjojmë mendime të ndryshme. Ne këtu mund të themi se mund të jetojmë bashkë por kur të dalim në rrugë të bëjmë ndonji anketë atëherë do ta shihni se cfarë dallime ka. Mu për atë duhet të hapemi sa më tepër ndaj popullit. Ky është një hap i mirë fillestar.
SUNCICA STOJANOVIQ, përfaqësues i grupit 484, OJQ nga Vranja -
Mendojmë se alternativë nuk kemi. Duket se plagët nga e kalura janë mjaft të freskëta dhe duket se koha e tanishme nuk na premton shumë. Mendoj se e gjithë puna qëndron tek qsja personale d.m .th. a do të orinetohemi nga njëra alternativë në një moment të caktuar jetësor. A ajo cka është njerzore dhe e përgjithshmë mbetet mendoj se duhet të kthehemi nga gjenerata e reja. Propzimi im është që të përmisohet sisitemi arsimor të fillohet nga institucionet parashkollore dhe me aksione të përbashkëta refoprma të bëhen edhe nëpër shkolla.
DRAGAN ILIQ, drejtor i gjimnazit në Vranjë -
Të jetojmë së bashku ndoshta është tezë që duhet të riformulohet. Të jtoeht së bashku disi më tingëllon si ballkano- romantike sepse mendoj në dicka që ëstë afër. Duke marrë parsysh se cka na ndodh tani duhet të merremi vesh se a është e mundur jeta e përbashkët. Nuk dua të flas se a është e mudur që të duhemi në mes vete por nuk duhet që të urrehemi. Multietniciteti nuk mun të vendoset në bazë të disa principeve të cilat vijnë nga emocionet shpirtërore por do të kisha thënë edhe nga pikëpamjet intelektuale. Mirë mund të flsim nga zemra mirëpo në Europë kjo bëhet nga portofoli dhe më është e qartë pse flasim kështu në mënyrë poetike kur na nevojitet shumë para.
VOJKAN RISTIQ, gazetar i pavarur, radio DË-ele dhe agjncija BETA-
Ekstremizëm ka nga të dy anët. Po flasim për ekstremizëm politik i cili ka ekzistuar në strukturat politike serbe mirëpo tani flaëim edhe për ekstrmizmin klasik të mos them terrorizëm i cili është prezent në palën shqiptare. Të jetohet së bashku është një krijesë e gjallë, një organizëm i gjallë është një gjë e cila duhet të respektohet. Ajo deklarativisht nuk mund të aplikohet. Shtohet pyetja se a ekziston ndershmëri në mes të pushtetit të ri në Beograd dhe pakicës etnike shqiptare në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Mendoj se kjo është arrit me planin e Nebojsha Coviqit edhe pse nuk mund të pajtohemi me shumë gjëra megjithatë është bërë një hap pozitiv.
RADOMAN IRIQ, gazetar i pavarur fitues i cmimit “stasha Marinkoviq” të gazetës ditore “Danas” për raportimet nga jugu i Serbisë -
Në këto hapsira do të jetojmë bashkë deri sa disa ekstremistë serb në Bujanoc duhet ta kuptojnë se kryetari i komunës duhet të jetë shqiptar. Unë jam i bindur por edhe statistika e bën të njohur se në Bujanoc shqiptarët jetojnë rreth 62%. Duhet të vetëdijësohen përfqësuesit e DOS-it në Bujnaoc nhgga se si duket ehe nga atje fryejnë disa erëra të këqiq. Ckja i ka shtuar rreth 5000-6000 shqiptar i ka shtyrë që me armë në dorë të dalin maleve. Deri sa i heshtim disa gjëra dhe nuk mund të flasim për këtë temë.. të shohim pas regjistrimit se a do të jetë e mundur që bashkësia E lucanit dhe e Dobrosinit me gjithë atë numër të votuesve a do të munden me e zgjedh një këshilltar ndërsa bashkësia Srpska Kuqa me 300 vota a do të mund ta zgjedh një kshilltar komunal! Të bëjmë një gjeografi të re zgjedhore të zgjedhim kryetarin e komunës e më pasataj dikush tjetër ta zgjedh nënkryetarin dh kështu që të përzihemi dhe të jetojmë së bashku.
MIODRAG MILJKOVIQ, zëdhëns i Press qendrës së Bujanocit -
Të jetohet së bashku paraqet një kompleks të shumë gjërave e prej atyre gjërav e ne jemi shumë larg. Para se gjithash ne jemi shumë larg nga ndërtimi i një shoqërie multietnike. Deri para dy mujve në këtë vend është shkrepur me armë dhe ata njerëz nuk mund të jetojnë bashkë. Me përgjegjësi them se ata jetojnë pranë njëri tjetrit por kjo paraqet getoizim
Nga të gjitha anët. Pjesëtarët e bashkësive etnike bashkëpunojnë aq sa atyre iu nevojitet. Në Bujanoc i keni dy këshilla të drejtave të njeriut atje ndodhin akte terroriste dhe asnjë organizatë nuk i gjykon ato. Në këtë moment ju keni Këshillin Nacionbal të shqipatrëve e cila ka mbajtur kuvendin dhe kjo është strukturë paraelele pushtetit. Kjo do të thotë se edhe pas ndërrimit të pushtetit nuk ësht fituar besim në pushtetin. Keni shumë shembuj individual të cilat mund të shfrytëzohen por kjo nuk ndodh ende.
MARKO STEVANOVIQ, kryetar i gjimnazistëve në Vranjë -
I gjithë shekulli i fundit ka kaluar duke na mësuar se duhet ta urrejemë njëri tejetrit edhe ppse kurrë nuk jemi takuar. Para se gjithash do të ju njoftoj se ne në shkollë në orën e lëtrsisë i kemi anashkaluar dy shkrimtar kroat pasai profesoresha ka thënë se këta nuk do ti mësojmë pasi kroatët nuk i mësojnë shkroimatërt e tanë! Kjo është një gjë e tmerrshmëe pasi kjo na bën të mundur që mos ta nhjohim njëri tjetrin edhe pse ne jetojmë këtu në Ballkan.
Diku para mesnatës i mabruam të gjitha punët. Në natën e fundit t gushtit hymë të kënaqur. Atë që e bënë atë ditë Biljana, Ruzhica dhe Maksi ne nuk kemi drejtë që ta harrojmë. Si kurrë më parë emri i radios sonë u ndëgjua në tërë Serbinë në televizioni nacional, në mediat loklae por edhe në të gjtha bashkësitë etnike. Fillimi ishte i mabrë dhe mu për këtë nevojitej që të mos ndaleshim. Kishim fuqi për këtë.
5.
Tribuna e dytë është mbajtur më 29. 09. 2001 në ora 12 në PRESS qendër në Shtëpinë e Kulturës në Preshevës. Edhe kjo ngjarje e ka parahistorinë e saj por për këët duhet falemnedruar drejtorin e kësaj shtëpie Behlul Nasufin së pari në priyjen kur ishim për her të parë atje. Vllatkoviq i kujton ato caste kështu “ shumë mirë e ndienim veten në Radio Preshevë . Mendoj se njerzit na pritën shumë mirë.. Më së shumti u befasovba kur i pashë librat shkollor në gjuhën shqipe. Manastire dhe Kisha dhe shubare në librin e historisë. Muzika nuk e kishte asnjë këngë shqipe. Shkonim për ta parë sallën ku do të mbahej tribuna.
Nikoqiri jonë Zeqiria Neziri redaktor i radios lokale na ka ndihmuar edhe më tepër se sa që kemi pritur. Gjeti mënyrë që të na i plotësoj cdo kusht. Për cdo rast e ksishimmmarë edhe ujin me vete pasi në Preshevë ndodh që verës të mos gjendet ashtu sic ndodh edhe në Vranjë gjatë stinës së verës.
Sasha Stojkoviq udhëheqës i projektit kujton një detal interesant” Në hymje të Shtëpisë së Kulturës nggjitja paralajmrimet për tribunën. Mu afrua një shqiptar i plak të më shoh se cka jam duke bërë. E shikova drejt në sy dhe i thash që të vijë edhe ai. Herën tjetër më tha duke më falemnedruar.” Nuk vonoi shumë dhe erdhën të gjithë prap mungoni liderët kryesor shqiptar por tani kjo askend nuk e habiste.
6.
Në fillimi të tribunës gazetari Radoman Iriq i dha ton tribunës nga se ashtu sic foli ai mendonin edhe tridhjetë pjesëmarrësit tjerë.
RADOMAN IRIQ -
Koha na ka zgjedhur që të jetojmë këtu dhe nuk fare e këndëshme që disa njerëz nuk janë këtu. Unë nuk pajtohem me nikoqirin e kësaj komune që sot nuk ka gjetur kohë që të prezentoj këtu. Unë nuk pajtohem as me mungesën e Kamberit dhe Arsiqit. Kjo nuk është serioze. Zoti Sanino (ambasador i OEBS-it në Serbi) ai është në Medvegjë dhe ai takim nuk është më i rëndësishmë se kjo tribunë. Unë kam dëshirë që sasha të mbaj evidencë se kush mungon dhe kjo të paraqitet në libër. Sikur të gjitha gjërta të ishi të zgjidhura ne nuk do të kishim bisedë për temën “Të jetojmë së bashku” Pse të mos i dërgojmë mesazh nëpërmes radio OK-ej ushtrisë dhe policisë që ti paksojnë focat e tyre këtu . Le të na tregojnë qartë se sot janë kaq e nesër do të jenë kaq.
SKENDER LATIFI -
Shtrohet pyetha se në cfarë pricipe do ti vendosim themelet e shoqërisë së pasluftës. Ato principe që ishin deri më sot nuk dhanë rezultate. Shtrohet pyetja se a ka kljo shoqëri vlera. Tani jemi në udhëkryq me civilzime tjera dhe nuk duhet të prodhojmë histori sikur herave tjera nga se ajo ishte e tepërt. Problemi i parë që është paraqitur pas demilitarizimit të UCPMB-së është shpërngulja e serbëve nga Presheva. Për fat të keq ka shumë spekulime por edhe askush nga liderët lokla nuk është pronocuar për këtë cështje.
LJUBISHA TOSHIQ, OJQ “Qendra për zhvillimin e Preshevës -
Ne jetojmë bashkë këtu por jo vetëm ne edhe përindërit tanë kanë jetuar mirë me shqiptarët. Komuna e Preshebës në mënyrë esktreme është e pazhvilluar. Prej kounës sonë në botën e jashtme kanë shkuar kryesisht shqipatrët dhe tamni nga kjo komunë ka rreth 6000 mërgimtarë . Serbët janë shpërngulur në Serbi edh ate në vitet e gjashtëdhjeta të këtij shekuli për shkak të kushteve ekonomike. Edhe shpërngulja e serbëve është një gjë normale dhe kjo nuk duhet të ngarkohet me tensione politike. Prej një lkoumnë të këtillë të pazhvilluar secili dëshiron të largohet për të gjetur kushte më të mira jetese. Nuk ka këtu presione. Cka duhet të bëhet? Duhet të bëhet një plan i mirëfilltë për zhvilimin ekonomik të komunës.
SLLAVOMIR KOSTIQ, përgjegjës regjional i BSP “Pavarsia” -
Sindikata jonë para një viti ka organizuar një aksion për ndfihmë puntorëve të fabrikës së këpucëve Euro-flex nga se në këtë farbrikë kanë hyrë ushtartë jugoollsav. Mirëpo me tghënë të drejtën në këtë aksion jeëmi djegur nga se jemi djegur sepse pushteti i Slobodan Millosheviit e ka penguar këtë ai ishte në pushtet. Ai ka qenë armik i yni edhe pse ishte serb. Në periudhën e para 5 tetorit kemi pasur shumnë probelme nga se jemi ndjekur nga pushteti i atëhreshëm. Jeta e përbashkët është e pashmangëshme dhe këtë e kemi dëtyrë prandaj duhet jetuar bashkë.
FATMIR HASANI, OJQ Fondi për Solidaritet nga Bujanoci-
Është mirë që të punboheët kështu ne kemi nevoojë për tribuna të këtilla por këtu të marrin pjesë edhe politiknatë ku ata do ti ndëgjojnë problremet tona dhe do ti bartin përgjegjësinë e tyre për zgjedhjen e problemeve. Prandaj un shroj pyetjen kush po e frenon këtëv procesin e bashkëjetsës? Për këtë duhet të bartë përgjejgësi edhe kabineti i Coviqiti nga se duhet të bëjë reforma dhe të menjanojë nacionalizmin nga librat, nga mediat. Demilitarizimi i UCPMB-së është bërë dhe të rinjtë kanë dorëzuar armët por malet janë plot ushtarë dhe ploc pse harxhohen kaq para në policinë. Unë e di se cka është kufiri edhe sa ushtraë duhet ruajtur kufirin. Populli pyet se cka ka ndrruar këtu në Preshevë sespse në Bujanoc ndrrimet duken shumë të vogla dhe i vetmi hap poztiv është policia multietnike por edhe aty kemi ankesta e tona është thënë se ushtria do të largohet ng shkolla në fillim tyë vitit e kjo nuk ka ndodhur deri tani. Tani nxënësit mësjonë në hapsirë prej 12 metra katrorë pa ndricim pa kushte. Në shollë fillore klasët janë të ndara me llamperi. Këtu duhet të jemi më energjik
XHEMALEDIN HASANI, Bashkësia Islame në Preshevë -
Këto trubina janë të mirëeardhura aty ky jetojnë etni të ndryshme më një anë këto pengojnë urrejtejn mes veti. Sic e dimë porosia e parë e Muhamedit a.s. ka qenë mëso, lexo, mëso dic të re zbulo atë që për ty është e panjohur. Islami ka baza të forta dhe ne mu për këtë kemi zgjedhur këtë temë për të cilën do të flasim. Të kishte pasur lëndë fetare në shkolë atëherë nuk do të kishte pasur kaq urrejtje në Ballkan e vecanërisht në shtete postkomuniste. Mu për atë është e nevojshme lënda fetare nëpër shkolla që fëmija të mësojnë dhe të dinë se cka është njeriu fetar. Fëmiju muslinam do ti mësojë paralelet në mes islamit dhe krishterizimit ndërsa sa i përket normave të Bibliës aty nuk ka asgjë të keqe. Të vritësh, të vidhësh është mëkat në cdo religjion. Edhe Knati ka folur se nuk ka etike jashtë Zotit. Në “Vëllezërit Karamazovë” thuhet bukur se nëse nuk ka Zot cdo gjë është e lejuar. Është provuar me Marksin por nuk ka shkuar mirë dhe tani është radha që ti kthehemi xhamisë dhe kishës të cilat e kanë mbajtur njerzimin.
FATIME ALIU, OJQ Shoqata për mbrojtjen e gruas dhe fëmijëve nga Presheva -
Do të filloj me një fjalë të Coviqit të cilën e mbaj mend mirë “Duhet të ketë demokraci dhe bashkëjetesë” . Por e shihni se asgjë nuk ka. Popullata e zakonshme di të jetojë bashkë dhe merret vesh mirë në mes veti ndoshta ka inicdente por ato duhet sanuar. Desha që edh një herë të apeloj që kjo tribunë t iu sqarohet popullatës që ne duhet të jetojmë së bashku dhe kështu e ka dashur Zoti.
DRAGAN VIDENOVIQ, antar i kabinetit të Nebojsha Coviqit në qendrën Koordinative për Kosovë –
Nëse paraqitemi si një pushtet serioz atëherë është e rrugës që ti pranojmë iniciativat civile dhe qytetare. Kjo tribunë më pëlqen nga se dialogu ka fillur nga lart por është edhe shumë interesnate që edhe ne njerzit e thjeshtë të dilaogojmë bashkë. Duke shjëtitur nëpër hiostorinë shqipatro serbe gjithmon kam hasur në të njëtat argiujmente se njëri esktremizëm ka terhequr esktremizimin tjetër. Prej cdo epizode të tillë kanë mbetur tragjeditë personale. Dhe këto tragjedi na kanë sjellur në këtë situatë ku mirëbesimi ka humbur. Duhet kuptuar se askush nuk e ka atë mrekulli që me anë të shkpoit magjik mosbesimin ta shëndrrojë menjëhër në mirëbesim. Problemi në mes shqipatrëve dh serbëve është në ndeshjen e dy qëndrimeve e drejta etnike e shqipatrëve si dhe e drejta historike e serbëve. Mendoj se kjo është një qsje e gabuar ndaj problemit nga se bota pas të drejtës hitorike i shtron të drejtat etnike. Duhet të jemi të qartë se vendtakimet në mes shqipatrëve dhe serbëve kërkojnë edhe prezencë të ndërkombatarëve mirëpo pa ekonomi të zhvilluar është vështirë të bashkëpunohet. Prandaj dua që përparësi ti jap ekonomisë dhe prej aty të kalohët në politikë.
RADOSLLAV MOISILLOVIQ, OJQ Partneriteti për ndryshime demokratike- partneriteti për Vranjë -
Unë para një jave kam pasur një siatuatë të pakëndshme një polic më ka fyer nënën amerikane edhe pse unë e di që jam serb. Unë nuk poo mund të kuptoj që edhe më tutje në Vlladicini Han punojnë në polici njerzit të ciulët i kanë rragur të rinjtë e “Rezistnecës ” unë nuk mundem ta kuptoj që kriminel që janë pasuruar në kohën e Millosheviqit të punojnë ende në polici. Unë mendoj që shqipatrët nuk do të kishin rezistuar kohë më parë sikur policia të ishte sjellur në mënyrë më të mirë. Unë mendoj se ata janë edhe më të këqi pas 5 tetorit dhe unë mendoj që nga ky tubim të dalë një iniciativë ku organizatat joqeveriatare ti japin numrat e telefonave dhe ku qyteta